XÃ SƠN HOÀ TUYÊN TRUYỀN LUẬT SỬA ĐỔI, BỔ SUNG MỘT SỐ ĐIỀU CỦA LUẬT TRỢ GIÚP PHÁP LÝ NĂM 2026
Ngày 23/4/2026, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật số 05/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý. Luật sửa đổi, bổ sung một số quy định của Luật Trợ giúp pháp lý số 11/2017/QH14, tiếp tục hoàn thiện chính sách trợ giúp pháp lý, bảo đảm tốt hơn quyền tiếp cận pháp luật và tiếp cận công lý của người dân, nhất là người thuộc nhóm yếu thế, người có hoàn cảnh khó khăn và những người dễ bị tổn thương trong xã hội.
Luật số 05/2026/QH16 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2027. Những quy định mới của Luật có ý nghĩa thiết thực đối với người dân ở cơ sở, đồng thời đặt ra yêu cầu tăng cường công tác tuyên truyền, hướng dẫn, phối hợp và giới thiệu người thuộc diện được trợ giúp pháp lý đến đúng tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý.
1. Trợ giúp pháp lý là gì?
Trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người được trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật, nhằm giúp họ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, nâng cao khả năng tiếp cận công lý và bảo đảm công bằng xã hội.
Tùy từng vụ việc, người được trợ giúp pháp lý có thể được tư vấn pháp luật, tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng và được thực hiện các hình thức trợ giúp pháp lý khác theo quy định. Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý không phải trả tiền cho việc thực hiện trợ giúp pháp lý thuộc phạm vi pháp luật quy định.
Chính sách này có ý nghĩa đặc biệt đối với những người không có điều kiện tự thuê luật sư hoặc tự mình giải quyết các vấn đề pháp lý phức tạp. Thông qua trợ giúp pháp lý, người dân được giải thích quyền, nghĩa vụ, được hướng dẫn cách thức bảo vệ quyền lợi và được hỗ trợ trong quá trình giải quyết vụ việc.
2. Những nhóm người được quan tâm, mở rộng theo Luật năm 2026
Luật sửa đổi, bổ sung năm 2026 tiếp tục quy định và bổ sung, hoàn thiện các nhóm người được trợ giúp pháp lý. Đây là nội dung người dân cần đặc biệt lưu ý.
– Người có công với cách mạng; cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi liệt sĩ theo quy định.
– Người thuộc hộ nghèo, người thuộc hộ cận nghèo.
– Người nhiễm chất độc da cam; người khuyết tật; trẻ em.
– Người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; người dân tộc thiểu số rất ít người theo quy định.
– Người được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng là người cao tuổi, người bị bạo lực trong vụ việc bạo lực gia đình, người nhiễm HIV theo quy định.
– Người lao động có thu nhập thấp trong các trường hợp thuộc phạm vi Luật quy định.
– Người có khó khăn đột xuất do gặp thiên tai hoặc hỏa hoạn, đối với vụ việc liên quan trực tiếp đến việc khắc phục hậu quả do thiên tai, hỏa hoạn gây ra.
– Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi thuộc các trường hợp tố tụng, xử lý chuyển hướng hoặc chấp hành án theo quy định của pháp luật về tư pháp người chưa thành niên.
– Nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân của hành vi mua bán người và người dưới 18 tuổi đi cùng theo quy định.
– Cá nhân bị thiệt hại mà không thuê người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
– Người nước ngoài theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có quy định về trợ giúp pháp lý và các trường hợp khác theo quy định của pháp luật.
3. Người dân được trợ giúp pháp lý bằng những hình thức nào?
Một trong những vấn đề người dân cần biết là trợ giúp pháp lý không chỉ đơn thuần là tư vấn. Tùy tính chất vụ việc và tư cách của người yêu cầu, việc trợ giúp pháp lý có thể được thực hiện bằng nhiều hình thức.
– Tham gia tố tụng: người thực hiện trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người được trợ giúp pháp lý theo quy định.
– Tư vấn pháp luật: giải thích quy định pháp luật, phân tích quyền và nghĩa vụ, hướng dẫn người dân lựa chọn cách thức giải quyết vụ việc phù hợp.
– Đại diện ngoài tố tụng: thực hiện việc đại diện hoặc hỗ trợ người được trợ giúp pháp lý trong các trường hợp pháp luật cho phép.
– Các hình thức trợ giúp pháp lý khác theo quy định của pháp luật.
Do đó, khi phát sinh tranh chấp, vụ việc dân sự, hành chính, lao động, hình sự hoặc vấn đề pháp lý khác, người dân thuộc diện được trợ giúp pháp lý cần chủ động tìm hiểu và yêu cầu hỗ trợ sớm để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
4. Tăng cường trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng
Luật sửa đổi năm 2026 tiếp tục tăng cường cơ chế trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng, trong đó luật hóa cơ chế trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án nhân dân và trong điều tra hình sự, đồng thời tăng cường cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan.
Quy định này có ý nghĩa quan trọng vì người thuộc diện được trợ giúp pháp lý thường gặp khó khăn trong việc tự mình thực hiện các thủ tục tố tụng, xác định quyền và nghĩa vụ hoặc chuẩn bị tài liệu, chứng cứ. Việc được tiếp cận người thực hiện trợ giúp pháp lý kịp thời sẽ góp phần bảo đảm quyền bào chữa, quyền bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp và quyền tiếp cận công lý.
Khi tham gia một vụ việc tố tụng, nếu thuộc diện được trợ giúp pháp lý, người dân cần chủ động thông báo và đề nghị được trợ giúp pháp lý. Đồng thời, cơ quan, người có thẩm quyền khi phát hiện trường hợp thuộc diện được trợ giúp pháp lý cần thực hiện việc giải thích, thông báo, hướng dẫn theo quy định.
5. Quan tâm bảo vệ trẻ em và người chưa thành niên
Trẻ em và người chưa thành niên là nhóm cần được bảo vệ đặc biệt. Luật sửa đổi năm 2026 tiếp tục hoàn thiện quy định về trợ giúp pháp lý đối với người chưa thành niên, nhất là trong các vụ việc có liên quan đến tố tụng hình sự, xử lý chuyển hướng và chấp hành án.
Đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi thuộc các trường hợp luật định, việc bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý góp phần giúp các em hiểu đúng quyền, nghĩa vụ của mình, hạn chế những tác động bất lợi do thiếu hiểu biết pháp luật và bảo đảm quá trình giải quyết vụ việc phù hợp với đặc điểm tâm lý, lứa tuổi.
Gia đình, nhà trường, chính quyền cơ sở và các cơ quan, tổ chức có liên quan cần quan tâm phát hiện sớm trường hợp trẻ em, người chưa thành niên cần hỗ trợ pháp lý để kịp thời hướng dẫn, giới thiệu đến tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý.
6. Chính sách trợ giúp pháp lý đối với người gặp khó khăn do thiên tai, hỏa hoạn
Luật năm 2026 bổ sung, hoàn thiện chính sách đối với người có khó khăn đột xuất do thiên tai hoặc hỏa hoạn trong những trường hợp thuộc phạm vi Luật. Đây là quy định có ý nghĩa nhân văn, phù hợp với yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân trong các tình huống bất ngờ.
Khi thiên tai, hỏa hoạn xảy ra, người dân có thể đồng thời phải giải quyết nhiều vấn đề liên quan đến tài sản, nhà ở, đất đai, hợp đồng, bồi thường, thủ tục hành chính hoặc các quan hệ pháp lý khác. Nếu thuộc trường hợp được Luật quy định, người dân có thể được tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý để được hướng dẫn, hỗ trợ trong việc khắc phục hậu quả.
7. Người dân cần làm gì khi có nhu cầu trợ giúp pháp lý?
– Chủ động tìm hiểu xem mình có thuộc diện được trợ giúp pháp lý hay không.
– Liên hệ Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước hoặc tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý có thẩm quyền để được hướng dẫn.
– Cung cấp trung thực, đầy đủ thông tin và tài liệu liên quan đến vụ việc; xuất trình giấy tờ chứng minh thuộc diện được trợ giúp pháp lý khi được yêu cầu.
– Trình bày rõ nội dung vụ việc, yêu cầu cần hỗ trợ và những khó khăn đang gặp phải.
– Phối hợp với người thực hiện trợ giúp pháp lý trong quá trình giải quyết vụ việc; cung cấp bổ sung tài liệu khi cần thiết.
– Trong trường hợp chưa biết nơi liên hệ, có thể đề nghị UBND cấp xã, cơ quan tư pháp, Công an hoặc cơ quan tiến hành tố tụng hướng dẫn, giới thiệu đến tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý theo quy định.
8. Vai trò của chính quyền cơ sở trong công tác trợ giúp pháp lý
Để chính sách trợ giúp pháp lý đi vào cuộc sống, chính quyền cơ sở có vai trò quan trọng trong việc tuyên truyền, phổ biến, hướng dẫn và kết nối người dân với hệ thống trợ giúp pháp lý.
UBND cấp xã cần chú trọng tuyên truyền đến các nhóm đối tượng có khả năng thuộc diện được trợ giúp pháp lý; lồng ghép nội dung trợ giúp pháp lý trong các hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật, hòa giải ở cơ sở, tiếp công dân, giải quyết thủ tục hành chính và các hoạt động tuyên truyền tại thôn, buôn, tổ dân phố.
Cán bộ, công chức khi tiếp xúc, giải quyết công việc của người dân cần quan tâm phát hiện những trường hợp có dấu hiệu thuộc diện được trợ giúp pháp lý để hướng dẫn người dân tiếp cận đúng cơ quan, tổ chức có thẩm quyền. Việc này cần được thực hiện trên cơ sở đúng quy định, không gây phiền hà, không làm phát sinh chi phí trái quy định cho người dân.
Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa UBND cấp xã, cơ quan tư pháp, Công an, Tòa án, Viện kiểm sát, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội trong việc tuyên truyền, phát hiện, hướng dẫn và giới thiệu người thuộc diện được trợ giúp pháp lý.
9. Một số tình huống thực tế người dân cần lưu ý
Tình huống 1: Một hộ gia đình thuộc hộ nghèo phát sinh tranh chấp về quyền sử dụng đất và không có khả năng thuê luật sư. Nếu đáp ứng điều kiện theo quy định, người dân có thể liên hệ tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý để được tư vấn, hướng dẫn và hỗ trợ theo phạm vi pháp luật.
Tình huống 2: Một người chưa thành niên có liên quan đến vụ án hình sự. Gia đình cần chủ động tìm hiểu quyền được trợ giúp pháp lý và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền để bảo đảm người chưa thành niên được tiếp cận sự hỗ trợ pháp lý phù hợp.
Tình huống 3: Một gia đình gặp thiệt hại nghiêm trọng do thiên tai hoặc hỏa hoạn và phát sinh vụ việc pháp lý trực tiếp liên quan đến việc khắc phục hậu quả. Nếu thuộc trường hợp Luật quy định, người dân có thể được xem xét trợ giúp pháp lý.
Tình huống 4: Một người dân là người khuyết tật gặp khó khăn khi tự mình thực hiện thủ tục pháp lý. Nếu thuộc diện được trợ giúp pháp lý, người dân có thể yêu cầu hỗ trợ để được tư vấn, hướng dẫn hoặc thực hiện hình thức trợ giúp pháp lý phù hợp.
10. Hỏi – Đáp nhanh về trợ giúp pháp lý
Hỏi: Trợ giúp pháp lý có phải là dịch vụ phải trả tiền không?
Đáp: Trợ giúp pháp lý theo Luật là dịch vụ pháp lý miễn phí dành cho người thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo quy định.
Hỏi: Người dân có thể tự mình yêu cầu trợ giúp pháp lý không?
Đáp: Có. Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý có thể chủ động yêu cầu tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý xem xét, thực hiện trợ giúp theo quy định.
Hỏi: Chỉ người nghèo mới được trợ giúp pháp lý phải không?
Đáp: Không. Luật quy định nhiều nhóm người được trợ giúp pháp lý, trong đó có trẻ em, người khuyết tật, người có công, một số người dân tộc thiểu số, người gặp khó khăn do thiên tai, hỏa hoạn và các nhóm khác theo quy định.
Hỏi: Có phải vụ việc nào cũng được trợ giúp pháp lý không?
Đáp: Việc trợ giúp pháp lý phải đáp ứng điều kiện, phạm vi và quy định của pháp luật. Người dân nên liên hệ tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý để được xác định cụ thể.
Hỏi: Khi nào Luật số 05/2026/QH16 có hiệu lực?
Đáp: Luật số 05/2026/QH16 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2027.
11. Thông điệp tuyên truyền
Trợ giúp pháp lý là chính sách nhân văn của Nhà nước nhằm bảo đảm mọi người dân, đặc biệt là người yếu thế và người có hoàn cảnh khó khăn, có cơ hội tiếp cận công lý và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Mỗi người dân cần chủ động tìm hiểu quyền được trợ giúp pháp lý. Khi có vụ việc pháp lý phát sinh, nếu thuộc diện được trợ giúp pháp lý, hãy chủ động yêu cầu hoặc liên hệ với tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý để được hỗ trợ kịp thời, miễn phí theo quy định của pháp luật.
Việc thực hiện tốt Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2026 sẽ góp phần nâng cao nhận thức pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, nhất là các nhóm yếu thế; đồng thời góp phần xây dựng chính quyền cơ sở gần dân, sát dân, phục vụ Nhân dân và bảo đảm công bằng xã hội.
